Kara umowna w praktyce - art 483 KC i art 484 KC

Karę umowną, zgodnie z art 483 KC zastrzegamy na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań niepieniężnych. Często zapominają o tym autorzy umów, zastrzegając kary umowne również na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań pieniężnych (brak zapłaty umówionego wynagrodzenia na czas), co czyni takie postanowienia całkowicie nieważnymi. Zastrzeżenie kary umownej jest uprawnieniem wierzyciela. Tylko od wierzyciela zależy, czy będzie dochodził zapłaty kary umownej, czy będzie się domagał realizacji zobowiązania w całości.

Znaczenie szkody przy zastrzeganiu kary umownej

Mimo brzmienia art 484 KC, tj. „W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody, z którego jednoznacznie wynika, że kary umownej można dochodzić niezależnie od wysokości poniesionej szkody, w orzecznictwie pojawił się spór w tej kwestii. Z tego względu w dniu 6 listopada 2003 r. Sąd Najwyższy podjął uchwałę w składzie siedmiu sędziów, a zatem mającą moc zasady prawnej, w której uniezależnił karę umowną od wystąpienia szkody. Sąd Najwyższy m.in. wskazał, że „kara jest surogatem odszkodowania, ale zastrzeżenie rekompensuje stronie również uszczerbek ciężki do ustalenia w postępowaniu sądowym i obejmuje również takie negatywne skutki jak utracone korzyści, zaufanie, pozycja, marka na rynku, co jest niemierzalne. Zwalnia to wierzyciela od obowiązku wykazania szkody jakiej poniósł w związku z niewykonaniem czy nienależytym wykonaniem zobowiązania”. Zaznaczenia natomiast wymaga, że nadal są orzeczenia, w których sądy – choć rzadko – to jednak nadal uwzględniają brak szkody, co - zdaniem tychże sądów - wyłącza możliwość zasądzenia kar umownych.

Miarkowanie kary umownej

Strona pozwana o zapłatę kary umownej może domagać się miarkowania kary umownej, tj. zmniejszenia kary wtedy, gdy:

1. zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części - w orzecznictwie podkreśla się jednak, że istotne jest również, czy dla wierzyciela takie częściowe wykonanie jest satysfakcjonujące, np. wykonanie zobowiązania po terminie, które nie ma już żadnego znaczenia dla wierzyciela;

2. kara została rażąco wygórowana - orzecznictwo nie wprowadza pułapu, do którego może być zastrzeżona kara umowna czy w ogóle definicji tego, kiedy mamy do czynienia z karą umowną rażąco wygórowaną, co pozostawia sądom pełną uznaniowość. W orzecznictwie można się doszukać pewnych wskaźników, m.in. wysokość zastrzeżonej kary umownej nie powinna przekraczać dwukrotności szkody, jaką poniosła druga strona, czy 30 % wynagrodzenia umownego, które jednak nie stanowią wiążących dla stron zasad, lecz pewną sugestię.

Nie można żądać wyłączenia możliwości domagania się przez stronę miarkowania kary umownej, zaś ewentualne zastrzeżenie jest bezskuteczne.

Sąd z urzędu nie zajmie się miarkowaniem kary umownej, jedynie na zarzut drugiej strony. Sam wniosek o oddalenie roszczenia o zapłatę kary umownej nie spowoduje miarkowania. Dłużnik zobowiązany jest podnieść zarzut miarkowania i wykazać te okoliczności, które przemawiają za miarkowaniem odszkodowania. Nie można również ubiegać się o miarkowanie kary umownej na innej podstawie prawnej niż na podstawie art 484 § 2 KC., na przykład w oparciu o art 5 KC

Granice modyfikowania klauzuli kary umownej z art 484 KC

Poprawne zastrzeżenie i praktyczne zastosowanie kary umownej

Kara umowna w przepisach ma charakter dyspozytywny (strony mogą je w umowie wyłączyć lub ograniczyć), za wyjątkiem możliwości zastrzeżenia kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązań niepieniężnych. Bezwzględnie nie można zastrzec kary umownej na wypadek niewykonania zobowiązań o charakterze pieniężnym.

Kara umowna może być wyrażona w pieniądzu albo w jakiś inny sposób (dokładnie określony w  umowie) odnosić się do niego: może to na przykład być wartość procentowa innej stawki wskazanej w umowie. Ważne, aby wysokość danej kary umownej była wyliczalna w chwili podpisania umowy. Nieprawidłowe jest zaś wskazanie, że np. strony postanawiają, że wysokość kary umownej wyliczy biegły w momencie ziszczenia się danego zdarzenia wskazanego w umowie. Takie zastrzeżenie kary umownej zawsze czyni postanowienie nieważnym. 

Można różnicować kary umowne w jednej umowie, w zależności od tego, do czego się odwołujemy.

Kara umowna zastrzeżona w zbyt niskiej wysokości. Odszkodowanie uzupełniające

Zastrzeżenie kary umownej niesie za sobą daleko idące skutki, bowiem wprowadzając do umowy karę umowną na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania wskazanych zobowiązań umownych powoduje, że wierzyciel nie może domagać się naprawienia szkody w pełnej wysokości na zasadach ogólnych, chyba że taka możliwość została zastrzeżona w tej samej umowie. Takie zastrzeżenie w umowie jest niezwykle ważne, a jego brak pociąga za sobą nieodwracalne skutki (brak możliwości żądania odszkodowania uzupełniającego), chyba że mamy do czynienia z winą umyślną naszego kontrahenta.

Kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy

Kara umowna ma charakter akcesoryjny, zaś odstąpienie od umowy wiąże się z tym, że umowa uznawana jest za nieważną od samego początku. Biorąc pod uwagę sam skutek prawny odstąpienia od umowy, należałoby uznawać, że nieważne stało się również postanowienie umowne w zakresie kar umownych. Sąd Najwyższy zajął się również tymi wątpliwościami stwierdzając m.in. w wyroku z 20 października 2006 r., że „odstąpienie znosi prawa i obowiązki w stosunku do istoty umowy, ale wywołuje nowe roszczenia określone w ustawie oraz nie znosi odpowiedzialności z tytułu zastrzeżenia kary umownej”. Orzecznictwo dopuszcza zatem możliwość zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia.

Przedawnienie żądania zapłaty kar umownych

Roszczenie o zapłatę kary umownej przedawnia się w terminach, w których przedawnia się odszkodowanie wynikające z danego stosunku prawnego (np. przy umowie o dzieło obowiązuje dwuletni okres przedawnienia).

Przykład postanowienia umownego kary umownej:

„1. Strony postanawiają, że w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania przez Usługobiorcę obowiązku wskazanego w § 1 ust. 2 niniejszej umowy, Usługobiorca zobowiązuje się do zapłaty na rzecz Usługodawcy kary umownej w  wysokości 3 % wynagrodzenia brutto określonego w § 5 ust. 1 niniejszej umowy, za każde naruszenie z osobna.

2. Zastrzeżona kara umowna nie wyłącza możliwości dochodzenia na zasadach ogólnych odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary umownej”.

Małgorzata Zając

Adwokat działający w Łodzi. Posiada bogate doświadczenie w prowadzeniu sporów sądowych. Specjalizuje się w prawie gospodarczym, budowlanym, spadkowym, cywilnym, zamówień publicznych oraz karnym. Prowadzi kompleksową obsługę prawną podmiotów gospodarczych, jednostek sektora finansów publicznych oraz Klientów indywidualnych. 

Komentarze

Ostatnio na blogu